☰
आजको प्रतिस्पर्धात्मक र प्रविधिमैत्री युगमा उद्यमशीलता शिक्षा (Entrepreneurship Education) को महत्त्व दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ। सानै उमेरदेखि बालबालिकालाई उद्यमशील सोच, सिर्जनशीलता, नेतृत्व क्षमता, समस्या समाधान गर्ने सीप तथा आत्मनिर्भर बन्ने संस्कार सिकाउन सकियो भने उनीहरू भविष्यमा रोजगारी खोज्ने मात्र होइन, रोजगारी सिर्जना गर्ने नागरिक बन्न सक्छन्। त्यसैले विद्यालय, परिवार र समाजले बालबालिकामा उद्यमशील सोचको विकास गराउनु आवश्यक छ।
उद्यमशीलता शिक्षा भनेको व्यवसाय सञ्चालन गर्ने तरिका मात्र सिकाउने विषय होइन। यसले अवसरको पहिचान, नवीन सोच (Innovation), जोखिम व्यवस्थापन, निर्णय क्षमता, वित्तीय साक्षरता, नेतृत्व, सञ्चार कला, टोलीमा काम गर्ने क्षमता र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकास गराउँछ। यी सीपहरूले व्यक्तिलाई जीवनका विभिन्न क्षेत्रमा सफल हुन मद्दत गर्छन्।
नेपाल जस्तो प्राकृतिक स्रोत, जैविक विविधता र सांस्कृतिक सम्पदाले सम्पन्न देशमा उद्यमशीलताको सम्भावना अत्यन्त ठूलो छ। यदि बालबालिकालाई सानै उमेरदेखि स्थानीय स्रोत–साधनको सही उपयोग गर्ने शिक्षा दिइयो भने उनीहरूले आफ्नै गाउँ–ठाउँमा नयाँ उद्यम स्थापना गरी आर्थिक विकासमा योगदान दिन सक्छन्।
उद्यमशीलताका विभिन्न क्षेत्रहरू धेरै छन्। कृषि तथा कृषि–आधारित उद्योग, जडीबुटी खेती र प्रशोधन, औषधीय तथा सुगन्धित वनस्पति (MAPs), मौरीपालन, च्याउ खेती, फलफूल तथा तरकारी प्रशोधन, दुग्ध उद्योग, हस्तकला तथा घरेलु उद्योग, कपडा तथा गार्मेन्ट उद्योग, खाद्य प्रशोधन उद्योग, सूचना प्रविधि (IT) र डिजिटल व्यवसाय, ई–कमर्स, पर्यटन तथा होमस्टे, होटल तथा रेष्टुरेन्ट व्यवसाय, स्वास्थ्य तथा वेलनेस सेवा,योग तथा आयुर्वेद,कस्मेटिक्स तथा हर्बल उत्पादन, नवीकरणीय ऊर्जा, रिसाइकलिङ उद्योग,शिक्षा तथा तालिम सेवा लगायतका क्षेत्रमा सफल उद्यम सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
उद्यमशीलता शिक्षाले बालबालिकालाई सिर्जनात्मक रूपमा सोच्न, बजारको आवश्यकता बुझ्न, व्यवसायिक अवसर पहिचान गर्न, जोखिमको विश्लेषण गर्न र नयाँ उत्पादन तथा सेवा विकास गर्न सिकाउँछ। साथै यसले कडा परिश्रम, अनुशासन, धैर्यता, आत्मविश्वास, इमानदारी र चुनौतीहरूको सामना गर्ने साहसको विकास गर्छ। यी गुणहरू सफल उद्यमी बन्नका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छन्।
उदाहरणका लागि,सानै उमेरदेखि उद्यमशीलता सिकेको बालबालिकाले विद्यालय वा समुदायमा साना परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सक्छ। उसले फूल तथा तरकारी उत्पादन, हस्तकलाका सामग्री निर्माण,जडीबुटीबाट चिया वा प्राकृतिक उत्पादन तयार गर्ने, मह उत्पादन गर्ने, स्थानीय खाद्य सामग्री प्रशोधन गर्ने वा अनलाइन माध्यमबाट आफ्ना उत्पादनको प्रचार–प्रसार गर्ने जस्ता कार्यबाट व्यवसायिक अनुभव प्राप्त गर्न सक्छ। यस प्रक्रियामा उसले उत्पादन, बजारीकरण, लेखा व्यवस्थापन, ग्राहक सेवा र नेतृत्वका व्यावहारिक सीप सिक्ने अवसर पाउँछ।
यसका साथै उद्यमशीलता शिक्षाले रोजगारी सिर्जना, गरिबी न्यूनीकरण, ग्रामीण विकास, महिला तथा युवाको सशक्तिकरण, नवप्रवर्तन, निर्यात प्रवर्द्धन, विदेशी मुद्रा आर्जन तथा देशको समग्र आर्थिक विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। यसले युवालाई वैदेशिक रोजगारीमा मात्र निर्भर नभई आफ्नै देशमा अवसर सिर्जना गर्न प्रेरित गर्छ।
निष्कर्षमा, सानै उमेरदेखि उद्यमशीलता शिक्षा प्रदान गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसले बालबालिकामा सिर्जनशीलता, आत्मविश्वास, नेतृत्व क्षमता, आर्थिक चेतना र आत्मनिर्भरताको विकास गराउँछ। साथै कृषि, उद्योग, पर्यटन, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, जडीबुटी, हस्तकला तथा सेवा क्षेत्रलगायत विभिन्न उद्यमका क्षेत्रमा नवीन सोचका साथ काम गर्ने दक्ष जनशक्ति तयार गरी समृद्ध राष्ट्र निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।त्यसैले उद्यमशीलता शिक्षालाई विद्यालय तहदेखि नै पाठ्यक्रममा समावेश गरी व्यवहारिक रूपमा कार्यान्वयन गर्नु समयको माग हाे ।
