☰
प्रेममान डंगोल
परापूर्वकालमा एक पटक पशुपतिको मसान घाटमा लाश जलाइरहेको बेलामा गुथियारहरुले खाजा खाइरहँदा जलाइरहेको लाशको टाउको अपरझट पड्केर गुथियार बालानन्दले खाइरहेको खाजामा गिदी उछिट्टिएर पर्न गएछ । तर बालानन्दलाई यो कुरा थाहा थिएन । बालानन्दले खाजा खाने क्रममा चिउरा मासुसँगै त्यो मृत मान्छेको गिदी पनि खाइदिन्छन् र रक्सी पनि पिउँछन् ।
पछि बालानन्दले थाहा पाउँछन् कि उनले त मरेको मान्छेको गिदी पो खाएका रहेछन् भनेर । तर उनलाई साह्रै मीठो लाग्छ । पछि बालानन्दले पशुपतिको मसानमा गएर मरेका मानिसहरुको गिदी खान थाल्छन् । सुरुमा त बालानन्दले पशुतिको मसान घाटमा बसेर लाश जलाउने र मसानमा सफा सुग्घरको काम गर्न थाल्छन् । लाश जलाउन ल्याउनेहरुले बालानन्दलाई मरेका व्यक्तिका लुगा कपडा र पैसा पनि दिन थाल्छन् ।
लाश जलाउँदै गर्दा बालानन्दले लाशको गिदी खान थालेछन् । साथै, लाशको मासु पनि खान सुुरु गरेछन् । बालानन्दले यसरी मरेका व्यक्तिको गिदी र मासु खाँदाखाँदै उनको टाउको चाँदीजस्तै चम्किलो देखिन थालेछ । अनि उनको नाम बालानन्द होइन, बालासुर रहन गएछ ।
मानिसको मासु खाने बालानन्दलाई राक्षसको रुपमा बालासुर भनी सबैले भन्न थालेछन् । त्यसपछि उनलाई लाश जलाउने काम पनि दिइएनछ ।
मरेका मानिसका गिदी र मासु खान पल्केका बालासुर राक्षसले त्यहाँ जलाउन ल्याएका लाश मसानघाटसम्म पुग्नु अगावै बीच बाटो बाटै खोसेर जंगलमा लगी खाने गर्न थाले छन् ।
बालासुरले यसरी दुःख दिएकाले सबै जनता मिलेर त्यस बेलाका राजा भुवन केशरीलाई विन्ति गर्न जाँदा राजाले त्यस राक्षस बालासु्रलाई कसरी मार्न सकिन्छ भनी सरसल्लाह गरेछन् । राजाले गरेको सरसल्लाहको निष्कर्षमा बालासुरको मित वृषसिंह रहेको पत्ता लगाएपछि राजाले वृषसिंहलाई प्रशस्त धनसम्पत्ति दिने लोभ देखाइ बालासुरलाई मार्ने आदेश दिएछन् ।
राजाको आज्ञा पूरा गर्न वृषसिंहले आफ्नो मित बालासुरलाई मार्ने शक्ति प्राप्त गर्न पशुपतिनाथको तपस्या गरेछन् । वृषसिंहलाई पशुपतिनाथले दर्शन दिइ मैले तिमीलाई बालासुरलाई मार्ने शक्ति दिन्छु तर तिमीले बालासुरलाई मारिसकेपछि उसको टाउकोको मुकुट बनाई मलाई चढाउन ल्याउनु पर्छ भनी अन्तरध्यान भएछन् ।
यसरी महादेवले बरदान दिएपछि वृषसिंहले बालासुरलाई खुवाउन आठजना भरियाहरुलाई जााँड, रक्सी, मासु, चिउरा र विभिन्न परिकार बोकाएर बालासुर लुकिरहेको वनमा जाएछन् । अघिअघि वृषसिंह र पछिपछि भरियाहरुले खाद्य परिकार बोकेर आइरहेको टाढैबाट देखेर बालासुर घेरै हर्षित हुन्छन् ।
बालासुरले आफ्नो मित आएकाले स्वागत गर्दै खुशी हुँदै मितले ल्याएको खाद्य जाँड, रक्सी खाएर रक्सीले मात्तिन्छन् । अनि वृषसिंह र भरियाहरु मिलेर बालासुरलाई डोरीले बाँघेर नजिकैको इनारमा खसालेर मारिदिन्छन् । त्यसपछि वृषसिंहले बालासुरको टाउको छेदन गरेर टाउकोको मुकुट बनाएर पशुपतिनाथलाई चढाउँछन् ।
वृषसिंहले महादेवसँग मित मारेको पापबाट मुक्त हुने वरदान माग्छन् । त्यति बेला महादेवले वृषसिंहलाई बालासुर मारेको दिन बालासुरको टाउकोको मुकुट बनाएर मलाई लगाइदिएर पूजा गरेकाले मित मारेको पापबाट मुक्त भइसकेको बताएछन् । यसरी पशुपति महादेवले बालासुरको मुकुट पहिरेको दिन कसैले महादेवको दर्शन गरेर सत्बीज छर्छ भने उसको सात पुस्तासम्मले मोक्ष प्राप्त गरेर स्वर्गमा जानेछ भन्ने मान्यतासँगै बालाचतुर्दशी मनाउन थालिएको हो ।
बालासुरको नामबाटै बालाचःह्रे अर्थात् बालाचतुर्दशी हुन गएको हो । गैर नेवारहरुले पनि बालाचतुर्दशी भन्न थाले र नेवारी संस्कारलाई नै अपनाएर पितृ मोक्षका निम्ति बाला चतुर्दशी मान्दै आएका हुन् । यो दिन सत्बीज छर्ने भन्दै धान, गहुँ, चामल, मकै, भटमास, मास, लाबा, रायो, सर्स्यु, कालो तील, जौ, सानो केराउ, ठूलो केराउ, नौथरि गेडागुडी र केरा, सुन्तला ससाना टुक्रा पारेर काटेको उखुका टुक्राहरु पनि बिउका रुपमा पशुपति, गह्येश्वरी क्षेत्रका वनमा छरेर बाला चतुर्दशी मान्ने गरिन्छ । दिवंगत भइसकेका पूर्खाका नाममा यसरी सत्बीज छरेर उनीहरुको उद्धार होस्, सुखावति भूवनमा वास होस् भनी कामना गरिने हो ।
बाला चतुर्दशीका दिन श्रृष्टिकर्ताको प्रतीकका रुपमा लिइएको शिवलिङ्ग र श्लेषमान्तक वन, मृगस्थली र गुह्येश्वरी क्षेत्रमा मृतकका नाममा सत्बीज छर्ने गरिन्छ भने अघिल्लो दिन राती त्यहीं वास बस्ने र रातभरि जाग्राम बसेर लाखवत्ति बाल्नेहरु त्यतिकै भइरहन्छन् । यसरी लाखवत्ति बाल्ने र वत्ति बालेर बसेकाहरुले दिवंगतहरुका आत्मा र परमात्मालाई संझने गर्दछन् ।
