क्षितिज विक्रम खनाल ।

कार्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा मनाइने धनतेरस हिन्दू संस्कृतिको अत्यन्त महत्वपूर्ण पर्व हो, जसले तिहार वा दीपावलीको औपचारिक सुरुवात गर्दछ । ‘धन’ अर्थात् सम्पत्ति र ‘तेरस’ अर्थात् त्रयोदशी तिथि यी दुई शब्दको संयोजनले बनेको ‘धनतेरस’ केवल धन सम्पत्तिको पूजा मात्र होइन, आरोग्य, समृद्धि र आन्तरिक प्रकाशको प्रतीक हो । यस दिनको महत्व भौतिक, धार्मिक र दार्शनिक सबै दृष्टिले अत्यन्त गहिरो छ ।

हिन्दू परम्परामा दीपावलीको समय केवल उज्यालो बाल्ने र नयाँ वस्तु किन्ने मात्र होइन, जीवनमा नकारात्मकता हटाएर आत्मशुद्धि र सन्तुलनको सुरुवात गर्ने पर्व हो । धनतेरस त्यस पर्व यात्राको पहिलो दिन हो, जहाँ शरीर, मन र आत्माको सन्तुलनलाई धन, स्वास्थ्य र विवेकको रूपमा पूजा गरिन्छ ।
पौराणिक दृष्टिले धनतेरसको मूल जड समुद्र मन्थन संग सवन्धित छ । कथा अनुसार देवता र असुरहरूले अमरत्व प्रदान गर्ने अमृत प्राप्त गर्न क्षीरसागरको मन्थन गरेका थिए । त्यस महान मन्थनबाट १४ अमूल्य रत्नहरू प्रकट भए, र तिनीहरूमध्ये तेह्रौं रत्नका रूपमा भगवान विष्णुले धन्वन्तरी रूप धारण गरी सुनको कलशमा अमृत लिएर प्रकट भएका थिए ।

भगवान धन्वन्तरीलाई आयुर्वेदका जनक मानिन्छ, जसले हाम्रो मानव सभ्यतालाई निरोगिता, स्वस्थ जीवनशैली र दीर्घायूको ज्ञान दिएका थिए । उहाँको प्राकट्यले संसारलाई सम्झायो कि आरोग्य नै सबैभन्दा ठूलो धन हो । त्यसैले कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीकै दिन भगवान धन्वन्तरीको जयन्तीका रूपमा धनतेरस मनाइन्छ । यस दिन आयुर्वेद चिकित्सक, वैद्य र स्वास्थ्यकर्मीहरू विशेष पूजा र आरोग्य सम्बन्धी कार्यक्रमा सहभागी हुन्छन् । यसरी धनतेरस केवल आर्थिक समृद्धिको पर्व होइन, स्वास्थ्य र दीर्घायूको सम्मानको पनि दिन हो ।

धनतेरससँग सम्बन्धित अर्को प्रसिद्ध कथा यमराज र राजा हेमराजका पुत्रको हो । पौराणिक कथा अनुसार, राजा हेमराजका पुत्रको विवाह भएपछि ज्योतिषहरूले भविष्यवाणी गरे कि विवाहको चौथो दिन सर्पको डसाइबाट उसको मृत्यु हुनेछ । जब त्यो दिन नजिक आयो, नवविवाहिता पत्नीले असामान्य उपाय अपनाइन् । उनले घरको ढोकाबाहिर सुन, चाँदी, पैसा र धातुका भाँडाकुँडाहरूको ठूलो थुप्रो लगाइन् र त्यसै माथि असंख्य दियोहरू बालिन्।

उनले रातभरि कथा र भजन गाएर जाग्रण गरिन् । जब यमराज सर्पको रूपमा आए, ती सुनचाँदी र दीपहरूको तेजले मोहित भई त्यहीँ रोकिए । बिहान हुने बेलासम्म मृत्युको समय सकियो, र राजकुमारको प्राण बच्यो । यस घटनाबाट प्रेरित भएर प्रत्येक वर्ष धनतेरसको रातमा घरको मूल ढोकामा वा दक्षिण दिशामा दीप बाल्ने परम्परा सुरु भयो, जसलाई “यमदीप दान” भनिन्छ । यो दीप असमय मृत्यु टार्ने, परिवारको सुरक्षा गर्ने र दीर्घायु प्रदान गर्ने प्रतीक मानिन्छ । यसरी धनतेरसले जीवन र मृत्युबीचको सन्तुलनको सन्देश दिन्छ । जहाँ मृत्यु पनि श्रद्धा, प्रकाश र प्रेमले पछि हट्छ ।
धनतेरसमा लक्ष्मी, कुबेर र धन्वन्तरी यी तीन देवताहरूको पूजा विशेष रूपमा गरिन्छ । लक्ष्मी धन र समृद्धिको देवी हुन्, कुबेर धनका संरक्षक र व्यवस्थापक देवता हुन्, र धन्वन्तरि स्वास्थ्यका प्रतीक हुन् । यी तीन शक्तिहरू जीवनका तीन आधार हुन्, धन, विवेक र आरोग्य ।

लक्ष्मीले भौतिक सुख दिन्छिन्, धन्वन्तरिले स्वास्थ्य र दीर्घायु दिन्छन्, र कुबेरले धनको सदुपयोग गर्ने बुद्धि प्रदान गर्छन् । यो त्रिवेणीले सन्देश दिन्छ कि केवल धन संचय गर्नु पर्याप्त होइन, त्यसको उचित व्यवस्थापन र विवेकपूर्ण प्रयोग पनि आवश्यक छ ।

धार्मिक दृष्टिले धनतेरसको पूजा विधि पनि अर्थपूर्ण छ । बिहान स्नान गरेर शरीर र घरको शुद्धीकरण गरिन्छ, जसले आत्मशुद्धिको प्रतीक दर्शाउँछ । त्यसपछि धन्वन्तरी, कुबेर र लक्ष्मीको संयुक्त पूजा गरिन्छ । पूजामा गङ्गाजल, धूप, पुष्प, मिठाई, फल र दीप अर्पण गरेर धन, स्वास्थ्य र समृद्धिको कामना गरिन्छ । साँझको समयमा, प्रदोष कालमा घरको मूल ढोकामा दक्षिणतर्फ फर्काइएको दीप बालिन्छ ।

दक्षिण दिशा यमराजको मानिन्छ, त्यसैले यो दीप यमराजको सम्मान र परिवारको सुरक्षाका लागि अर्पण गरिन्छ । यस दिन नयाँ भाँडा, सुनचाँदीका गहना, धातुका सामान वा अन्य वस्तु किन्ने चलन छ । धार्मिक विश्वास अनुसार यस दिन खरिद गरिएको वस्तुमा लक्ष्मी बस्छिन् र त्यो सम्पत्ति गुणात्मक रूपमा वृद्धि हुन्छ ।

तामाको वा चाँदीको भाँडा किन्ने चलन केवल धनप्राप्तिको उद्देश्य होइन । शास्त्रीय दृष्टिले धातुहरू स्वास्थ्यका प्रतीक हुन् । तामाको भाँडामा पानी पिउँदा शरीर स्वस्थ रहन्छ भन्ने आयुर्वेदिक विश्वास छ । त्यसैले धनतेरसमा भाँडा खरिद गर्नु भनेको आरोग्य खरिद गर्नु हो । झाडु खरिद गर्ने परम्पराको पनि गहिरो अर्थ छ । कुचोलाई लक्ष्मीको प्रतीक मानिन्छ, जसले घरको दरिद्रता हटाउँछ र सम्पन्नता ल्याउँछ । यसरी धनतेरसको हरेक कर्मकाण्डमा प्रतीकात्मक सन्देश लुकेको छ त्यो हो शुद्धि, सन्तुलन र समृद्धि ।

आधुनिक समाजमा धनतेरसले नयाँ आर्थिक र सामाजिक आयाम पाएको छ । आर्थिक उदारीकरण र बजारकेन्द्रित जीवनशैलीसँगै यो पर्व व्यापारिक दृष्टिले पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण बनेको छ । सुनचाँदीका पसल, इलेक्ट्रोनिक्स स्टोर, भाँडा पसल र सवारी साधनका शोरूमहरूमा यो दिन अभूतपूर्व भीड हुन्छ ।

व्यापारीका लागि यो वर्षको सबैभन्दा लाभदायक समय हो । यसरी धनतेरसले बजारको गतिशीलता र आर्थिक सञ्जीवनीको प्रतीकको रूप लिएको छ । तर यसले अर्को चुनौती पनि ल्याएको छ उपभोगवाद । पहिले जहाँ धनतेरस संयम, कृतज्ञता र धार्मिक शुद्धिको पर्व थियो, आज कतिपयका लागि यो अत्यधिक खर्च र प्रदर्शनको अवसर बनेको छ । मानिसहरू आवश्यकताभन्दा बढी विलासितामा खर्च गर्छन्, जसले पर्वको दार्शनिक सारलाई कमजोर बनाएको छ ।
यद्यपि, पछिल्ला वर्षहरूमा एक सकारात्मक परिवर्तन पनि देखिन्छ । स्वास्थ्य क्षेत्र, आयुर्वेद र योग अभ्यासमा लागेका मानिसहरूले धनतेरसलाई पुनः मूल अर्थमा फर्काउने प्रयास गरेका छन्। धेरै स्थानमा यस दिन धन्वन्तरी जयन्तीका रूपमा सेमिनार र आयुर्वेदिक प्रदर्शनी आयोजना गरिन्छ । यसले ‘पहिलो सुख निरोगी शरिर’ भन्ने मूल सन्देशलाई पुनर्जीवित गरेको छ । धनतेरसलाई यसरी स्वास्थ्य सचेतना र जीवनशैली सुधारको पर्वका रूपमा पुनः स्थापित हुदै गइरहेको छ ।
नेपालमा धनतेरसको स्थान अझ विशेष छ । यहाँ यस दिनलाई तिहार अर्थात् यमपञ्चकको प्रारम्भका रूपमा मनाइन्छ । नेपालमा यो दिन काग तिहारसँग पनि सम्बन्धित छ । बिहान कागको पूजा गरेर सन्देशको प्रतीकका रूपमा सम्मान गरिन्छ, र साँझमा धन्वन्तरि, लक्ष्मी र कुबेरको पूजा गरी दीप बालिन्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि घर सफा गर्ने, माटाका दियो बाल्ने, र परिवारसँग दीपदान गर्ने परम्परा कायम छ ।

सहरहरूमा भने सुनचाँदी र अन्य वस्तु खरिदको रौनक देखिन्छ । कृषक समुदायले यो दिन नयाँ कृषियन्त्र वा भाँडाकुँडा खरिद गर्छ, जसले आगामी वर्षमा उत्पादन र समृद्धिको संकेत गर्ने गर्छ । यसरी धनतेरसले नेपालमा धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक मौलिकता र आर्थिक क्रियाशीलता सबैलाई जोड्ने पुलको काम गरेको छ ।

शास्त्रीय रूपमा धनतेरसले मानव जीवनका तीन आधारभूत मूल्य/धन, स्वास्थ्य र विवेक बीचको सन्तुलन,लक्ष्मीले धन र समृद्धिको प्रतीकको, धन्वन्तरिले स्वास्थ्यको र कुबेरले विवेकपूर्ण सञ्चय र व्यवस्थापनको प्रतिनिधित्व गरेको जनबिष्वास रहिआएको छ । उपनिषद्हरूमा धनको सदुपयोग धर्मसम्मत र समाजोपयोगी हुनुपर्ने बताईएको छ । धनतेरसले यही शिक्षा दिन्छ कि धन संचय गर्नु गलत होइन, तर त्यो लोभ, अहंकार र प्रदर्शनको माध्यम बन्नु हुँदैन । धनको सदुपयोग, संयम र कृतज्ञता नै वास्तविक समृद्धि हो ।

आजको समाजमा जब मानिसहरू भौतिक सुविधा र प्रतिस्पर्धामा व्यस्त छन्, धनतेरसले आत्मपरीक्षणको सन्देश दिन्छ । दीपको उज्यालोले घरको अन्धकार मात्र होइन, मनको अन्धकार हटाउने उद्देश्य राख्छ । दीप प्रज्वलनले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि अज्ञानता, ईर्ष्या, र लोभ नै मनको अन्धकार हुन्, जसलाई केवल ज्ञान, प्रेम र उदारताले हटाउन सक्छ ।

वास्तविक धन भनेको पैसामात्र नभई स्वस्थ शरीर, शान्त मन, विवेकशील सोच र प्रेमपूर्ण सम्बन्ध हुन् । धनतेरसको प्रकाश हामीभित्रको चेतनालाई जगाउने सन्देशको रुपमा लिन सक्नु पर्छ ।
धनतेरस कृतज्ञताको पनि पर्व हो । यस दिन हामी भगवान धन्वन्तरि, लक्ष्मी र कुबेरलाई आराधना गरेर जीवनमा प्राप्त धन, आरोग्य र अवसरका लागि आभार प्रकट गर्छौं । यो पर्वले भन्छ धन कमाउनु गलत होइन, तर त्यसमा संयम र विवेक हुनुपर्छ । आवश्यकताभन्दा बढी उपभोग र प्रतिस्पर्धा होइन, सन्तुलन र सादगी जीवनको वास्तविक सौन्दर्य हो ।

धनतेरस केवल उज्यालो बाल्ने वा वस्तु किन्ने दिन होइन । यो जीवनको दर्शन हो जहाँ धन, स्वास्थ्य र विवेक एकैसाथ सम्मानित हुन्छन् । भगवान धन्वन्तरिको अवतार दिवसका रूपमा यो दिनले सन्देश दिन्छ कि आरोग्य र समृद्धि दुवै दैवी वरदान हुन्, र तिनीहरूको रक्षा कृतज्ञता, संयम र विवेकले मात्र सम्भव छ ।

आधुनिक समाजमा जहाँ प्रतिस्पर्धा, तनाव र लोभ बढ्दै गइरहेको छ, धनतेरसले हामीलाई स्मरण गराउँछ वास्तविक समृद्धि बाहिर होइन, भित्र बस्छ । प्रकाश, ज्ञान र सद्भावका साथ समृद्ध र स्वस्थ जीवन जिउनु नै धनतेरसको साँचो उद्देश्य हो ।
शुभ धनतेरस ! तपाईंको जीवनमा आरोग्य, समृद्धि र प्रकाशको उज्यालो सधैँ फैलियोस् ।