☰
नेपालले लामो राजनीतिक संघर्ष, आन्दोलन र परिवर्तनको इतिहास बोकेको देश हो । राणा शासनको अन्त्यदेखि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना, जनआन्दोलनहरू, सशस्त्र द्वन्द्वको अन्त्य, गणतन्त्र स्थापना र नयाँ संविधान निर्माणसम्मको यात्रामा नेपाली जनताले ठूलो त्याग, बलिदान र धैर्य देखाएका छन् ।
यी ऐतिहासिक परिवर्तनहरूको मूल उद्देश्य स्पष्ट थियो—जनताको अधिकार सुनिश्चित गर्ने, समान अवसर प्रदान गर्ने, लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यता स्थापित गर्ने र देशलाई समृद्धि तथा स्थायित्वको बाटोमा अघि बढाउने । तर विगत केही वर्षदेखि नेपालको राजनीतिक परिदृश्यलाई नजिकबाट अवलोकन गर्दा धेरै नागरिकमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ—के लोकतन्त्रको वास्तविक लाभ साँच्चै आम जनतासम्म पुगेको छ ?
लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति कुनै एक नेता वा दलमा होइन, जनताको चेतना, सहभागिता र निर्णय क्षमतामा निहित हुन्छ । जब नागरिकहरू सचेत हुन्छन्, प्रश्न गर्छन्, जिम्मेवार नेतृत्व माग्छन् र आफ्नो मतको विवेकपूर्ण प्रयोग गर्छन्, तब राजनीतिक प्रणाली पनि सुधारतर्फ जान बाध्य हुन्छ । संविधान, संरचना र राजनीतिक प्रणालीमा परिवर्तन भए पनि जनजीवनमा अपेक्षित सुधार किन देखिँदैन भन्ने बहस समाजमा बढ्दो रूपमा उठिरहेको छ ।
१.सत्ताको सीमित घेरा र पुरानै नेतृत्वको पुनरावृत्ति
नेपालको समकालीन राजनीतिमा बारम्बार देखिने एउटा महत्वपूर्ण समस्या हो सत्ताको सीमित घेरा । धेरै अवस्थामा राजनीतिक निर्णय प्रक्रिया, सरकार गठन र नीतिगत दिशा निर्धारणमा केही स्थापित नेता र सीमित शक्ति समूहको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ ।
सरकार बदलिन्छ, गठबन्धन फेरिन्छ, मन्त्रालयहरू फेरिन्छन्, तर नेतृत्वको अनुहार भने प्रायः उही–उही व्यक्तिहरू वरिपरि घुमिरहेको देखिन्छ । यसले गर्दा धेरै नागरिकमा यस्तो धारणा बन्न थालेको छ कि राजनीति जनताको व्यापक प्रतिनिधित्व गर्ने संरचना भन्दा पनि केही प्रभावशाली व्यक्तिहरूको शक्ति कायम राख्ने माध्यम बनेको छ ।
राजनीतिक नियुक्ति, अवसर र सरकारी पदहरूमा पनि कहिलेकाहीँ योग्यता र प्रतिस्पर्धा भन्दा नजिकको सम्बन्ध, राजनीतिक पहुँच वा समूहगत हितलाई प्राथमिकता दिइएको आरोप लागिरहन्छ । यस्तो प्रवृत्तिले राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर बनाउने र योग्य व्यक्तिहरूलाई निरुत्साहित गर्ने सम्भावना बढाउँछ ।
२.परिवारवाद र पहुँचको राजनीति
नेपालको राजनीतिक संस्कृतिमा अर्को गम्भीर रूपमा उठाइने विषय हो—परिवारवाद र पहुँचको राजनीति । कतिपय अवस्थामा राजनीतिमा प्रवेश गर्ने अवसर पनि परिवार, नातेदारी वा स्थापित राजनीतिक पृष्ठभूमिसँग जोडिएको देखिन्छ ।
यसले गर्दा राजनीतिक प्रतिस्पर्धा पूर्ण रूपमा खुला र समान नभएको अनुभूति धेरै नागरिकले गर्ने गरेका छन् । योग्य, सक्षम र नयाँ सोच भएका युवाहरूले पनि कहिलेकाहीँ राजनीतिमा प्रवेश गर्न कठिन वातावरण अनुभव गर्छन् ।
यसको परिणामस्वरूप राजनीतिमा नयाँ विचार, नवीन नेतृत्व र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभाव देखिने गरेको आलोचना हुने गर्दछ ।
३.आर्थिक र सामाजिक चुनौतीहरू
राजनीतिक असन्तोषको अर्को प्रमुख कारण भनेको आर्थिक र सामाजिक चुनौतीहरूको निरन्तरता पनि हो ।
देशमा लाखौँ युवा रोजगारीको खोजीमा विदेशिन बाध्य भएका छन् । गाउँ–बस्तीहरू क्रमशः खाली हुँदै गएका छन् । कृषि, उद्योग र उत्पादन क्षेत्रमा अपेक्षित स्तरमा आधुनिकीकरण र विस्तार हुन सकेको छैन । युवाहरूको ठूलो हिस्सा विदेशमा श्रम गर्न बाध्य हुनु, देशभित्र रोजगारीका अवसर सीमित हुनु, र उत्पादन क्षेत्र कमजोर हुनु जस्ता कारणहरूले गर्दा नागरिकमा भविष्यप्रतिको अनिश्चितता र निराशा बढेको देखिन्छ ।
यसै कारणले जनताले बारम्बार अनुभव गर्ने गरेका छन्—
सरकार बदलिन्छ, तर जनजीवनमा ठूलो र स्थायी परिवर्तन देखिँदैन ।
४.जनताको बढ्दो असन्तोष र सार्वजनिक बहस
आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जाल, सार्वजनिक बहस, सञ्चार माध्यम र नागरिक समाजमार्फत राजनीतिक नेतृत्वप्रति प्रश्न उठाउने क्रम पनि बढ्दो छ । जनताले शासन प्रणालीबाट अपेक्षा गर्ने कुरा स्पष्ट छन् ।
१.पारदर्शिता
२.उत्तरदायित्व
३.विकासको स्पष्ट परिणाम
४.समान अवसर
५. सुशासन
जब यी अपेक्षाहरू पूरा हुँदैनन्, तब नागरिक समाजमा आलोचना, असन्तोष र परिवर्तनको माग स्वाभाविक रूपमा बढ्न थाल्छ ।
नयाँ दलहरूको ठूलो जिम्मेवारी
नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवेशमा जनताले नयाँ दल र नयाँ नेतृत्वप्रति देखाएको समर्थन केवल राजनीतिक परिवर्तनको संकेत मात्र होइन, गहिरो अपेक्षा र भरोसाको अभिव्यक्ति पनि हो । वर्षौँदेखि चलिरहेको परम्परागत राजनीतिक अभ्यास, सत्ता केन्द्रित सोच, भागबण्डाको संस्कार र सीमित समूहको प्रभावबाट निराश भएका नागरिकहरूले अब फरक ढंगको राजनीति, पारदर्शी नेतृत्व र परिणाममुखी शासन चाहेका छन् ।
तर नयाँ दल वा नयाँ नेतृत्व सत्तामा पुग्नु मात्र परिवर्तनको अन्तिम लक्ष्य होइन । सत्तामा पुग्नु भन्दा महत्वपूर्ण कुरा भनेको जनताले दिएको विश्वासलाई व्यवहारमा प्रमाणित गर्नु हो । यदि नयाँ शक्तिहरू पनि पुरानै राजनीतिक संस्कारमा फस्ने हो भने जनतामा उत्पन्न भएको आशा छिट्टै निराशामा रूपान्तरण हुनसक्छ ।
विशेषगरी निम्न प्रवृत्तिहरूबाट बच्न सक्नु नै नयाँ दलहरूको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हुनेछः
१.सत्ता केन्द्रित राजनीति
२.पद र मन्त्रालयको भागबण्डा केन्द्रित सोच
३.व्यक्तिगत वा समूहगत स्वार्थको प्राथमिकता
४.पारदर्शिता, सुशासन र उत्तरदायित्वको अभाव
यदि यस्ता प्रवृत्तिहरू दोहोरिए भने जनताको मनमा नयाँ विकल्पप्रति जन्मिएको विश्वास कमजोर हुनेछ र लोकतन्त्रप्रतिको भरोसा समेत घट्न सक्छ । त्यसैले नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूले व्यवहारमै देखाउनुपर्नेछ कि राजनीति केवल शक्ति र पदको खेल होइन, जनताको सेवा र राष्ट्र निर्माणको जिम्मेवारी पनि हो ।
नयाँ नेतृत्वले देखाउनुपर्ने प्राथमिकता
नयाँ दल र नेतृत्वले आफ्नो कार्यशैलीमार्फत निम्न विषयहरूलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र राजनीतिक परिवर्तनको सार्थकता देखिनेछ ।
१. सुशासन र पारदर्शिता
सरकारी निर्णय प्रक्रिया, बजेट प्रयोग, सार्वजनिक सेवा र प्रशासनिक कार्यमा स्पष्टता र उत्तरदायित्व कायम गर्न आवश्यक छ ।
२. योग्यता र क्षमताको आधारमा अवसर
नियुक्ति, अवसर र जिम्मेवारीहरूमा पहुँच वा सम्बन्ध भन्दा पनि योग्यता, दक्षता र नैतिकतालाई आधार बनाउनुपर्छ ।
३. भ्रष्टाचार नियन्त्रण र संस्थागत सुधार
भ्रष्टाचारविरुद्ध कडा नीति, प्रभावकारी अनुसन्धान र स्वतन्त्र संस्थाहरूलाई बलियो बनाउनु आवश्यक छ ।
४. युवालाई देशमै अवसर सिर्जना
रोजगारी, उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन र सीप विकासका कार्यक्रममार्फत युवालाई देशमै भविष्य देखाउन सक्नुपर्छ ।
५. उत्पादन, कृषि र उद्योगको विकास
आयातमा निर्भर अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी बनाउने, कृषि आधुनिकीकरण गर्ने र उद्योग तथा प्रविधि क्षेत्रलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति आवश्यक छ ।
६. समावेशी र जिम्मेवार शासन प्रणाली
समाजका सबै वर्ग, समुदाय र क्षेत्रलाई समान अवसर र प्रतिनिधित्व दिने समावेशी प्रणाली सुदृढ गर्नुपर्छ ।
७. संस्थागत राजनीति र आन्तरिक लोकतन्त्र
पार्टीभित्रै लोकतान्त्रिक अभ्यास, पारदर्शी निर्णय प्रक्रिया र विचार आधारित नेतृत्व विकास गर्नु पनि अत्यन्त आवश्यक छ ।
८. कर्मचारीतन्त्र सुधार
नेपालको लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीलाई प्रभावकारी बनाउन कर्मचारीतन्त्रको सुधार अपरिहार्य छ । सक्षम, पारदर्शी र उत्तरदायी कर्मचारीतन्त्रले मात्र सरकारी नीति र कार्यक्रमहरूलाई सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्न सक्छ । राजनीतिक नेतृत्व, प्रशासनिक संरचना र नागरिक समाजबीच समन्वय गरी कर्मचारीतन्त्रलाई आधुनिक, परिणाममुखी र जनमैत्री बनाउन सकेमा सुशासन, विकास र समृद्धिको लक्ष्य हासिल गर्न सहज हुनेछ ।
अत : नेपालको राजनीतिक इतिहास अहिले परिवर्तनको अर्को संवेदनशील मोडमा उभिएको छ । जनताले नयाँ शक्तिहरूलाई अवसर दिएका छन्, तर त्यो अवसरसँगै ठूलो जिम्मेवारी पनि आएको छ ।
यदि नयाँ नेतृत्वले सुशासन, पारदर्शिता, जिम्मेवारी र विकासमुखी राजनीतिमार्फत् जनताको विश्वास कायम राख्न सके भने नेपालले नयाँ राजनीतिक संस्कारको सुरुवात देख्न सक्छ । तर यदि फेरि पनि राजनीति सत्ता, पद र स्वार्थको घेराभित्र मात्र सीमित रह्यो भने जनताको आशा पुनः निराशामा बदलिन सक्छ ।
त्यसैले आजको समयले नयाँ नेतृत्वलाई स्पष्ट सन्देश दिइरहेको छ—
“जनताले अवसर दिएका छन्, अब त्यो अवसरलाई विश्वासमा बदल्ने जिम्मेवारी नेतृत्वकै काँधमा छ ।” निर्वाचनमा विजयी हुनुहुने सम्पूर्ण उम्मेदवारहरूलाई हार्दिक बधाई तथा सफल कार्यकालको शुभकामना । जनताले तपाईंहरूलाई दिएको विश्वासलाई सम्मान गर्दै इमान्दारिता, पारदर्शिता र जिम्मेवारीका साथ काम गर्नुहुनेछ भन्ने अपेक्षा छ ।
यसैगरी निर्वाचनमा पराजित हुनुहुने सम्पूर्ण उम्मेदवारहरूलाई पनि सम्मान छ । लोकतन्त्रमा हार–जित स्वाभाविक प्रक्रिया हो । आजको हार भोलिको अनुभव र नयाँ अवसरको आधार बन्न सक्छ । लोकतन्त्रको सुन्दरता यही हो प्रतिस्पर्धा विचारको हुन्छ, लक्ष्य देश र जनताको हित हो । त्यसैले हार–जितलाई स्वीकार गर्दै सबै मिलेर राष्ट्र निर्माण र जनताको सेवामा अगाडि बढ्नु नै आजको आवश्यकता हो । सबैलाई शुभकामना ।
