☰
नारा निकै ठुल्ठुला दिने तर काम भने कहिल्यै गर्न नपर्ने नेपालका प्रजातान्त्रिक तथा साम्यवादी पार्टीहरू जेन्जी आन्दोलनपछि पछाडि फर्केर बामे सर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । सबै पार्टीहरू आफूलाई सुधार गर्ने र सच्चिने नाममा विचार र नाराका हिसाबले पछाडि फर्केर हेर्न बाध्य भएका छन् ।
एकताका समाजवादी क्रान्ति सम्पन्न गर्ने ध्याउन्न र नारामा केन्द्रित ती पार्टीहरू अहिले फगत कुराले मात्र पेट नभरिने र देश नबन्ने भन्ने युवा पङ्क्तिको घचघच्याइपछि ऐठनमा परेझैं होसमा आउन थालेका देखिन्छन् ।
फलतः साम्यवादी पार्टीहरू वाम तथा प्रगतिशील अभियानमा जुट्न थालेका छन् । हिँजोका उनीहरूकै भाषमा संसदवादी, संशोधनवादी, यथास्थितिवादी रहेका राजनीतिक पार्टीहरू ३० वर्षको अन्तरालमा प्रगतिशील देखिन पुगेका छन् । उनीहरूसँग गठजोड र हातेमालो अघि बढिरहेको छ ।
नेपालमा प्रजातन्त्रको नाममा अघि बढिरहेको नेपाली काँग्रेस गतिहीनताको नजरबन्दमा परिरहेको छ । वीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवाद उनीहरूका लागि एक काल्पनिक वा महाकाव्यीय रामराज्य मात्र हुन पुगेको छ । उनीहरू देशमा आयातित दलाल पुँजी र दलाल पुँजीवादी व्यवस्थाको फेरो समाउन पनि असक्षम साबित हुँदै आएका छन् ।
साम्यवादी पार्टीहरू पछाडि फर्कनु पर्ने र पुनः वामे सर्न थाल्नु पर्ने अवस्थामा पुगेका छन् । अब व्यवहारतः बामे सर्ने अवस्थामा पुगेकाले पनि उनीहरूलाई बामे सर्ने पार्टी वा वाम पार्टी भन्न सुहाउने भएको देखिन्छ । राजनीति वा राजनीतिक नारा वा राजनीतिक कार्य सपना देखेर वा चाहेर मात्र संभव छैन ।
राजनीतिक कार्य देश, काल र परिस्थिति अनुसार यथार्थताको धरातलमा टेकेर मात्र संभव हुन्छ । हावादारी कुरा बाँडेर हुँदैन । यसको अर्थ वीपीको प्रजातान्त्रिक समाजवादको कुरा, पुष्पलालका जनवादी क्रान्तिका कुरा यथार्थताको जगमा उठाइएका थिएनन् भन्ने होइन । बरू ती कुरा पूरा गरिएनन्, पछिल्ला पुस्ताका राजनीतिकर्मीहरूबाट ! तिनका लक्ष्य पूरा नहुँदै वा काम नहुँदै पछिल्ला नेता र राजनीतिककर्मीहरूले त्यसमा आफ्ना मनगढन्ते सपनाका रङ्गीचङ्गी थुँगा थपेर आफूलाई देवत्वकरण गर्नतिर लागे ।
गल्ती यहीँनेर हुन गयो । नेपाली काँग्रेस आफैमा प्रजातान्त्रिक अग्रगमनको बिडाे वा दायित्व बहन गर्न सक्ने क्षमताको नेतृत्व पाउन असक्षम रहँदै आयो । विचार र कार्यक्रम बन्न र नेपाली समाजलाई डोर्याउन सक्ने अवस्थाको त्यहाँ सर्वथा अभाव रहँदै गयो । अहिले त कङ्शले वासुदेव र देवकीलाई बन्दी बनाएजस्तो अवस्थामा छ, नेपाली काङ्ग्रेस !
वाम पार्टीहरूमा एमालेले सधैं हावादारी तर लोकप्रिय अवसरवादी कुरा अघि सार्दै आयो । थल न ठेगान वा न त लक्ष्य छ, न त उद्देश्य, एमालेले देश र जनतालाई गतिहीनतामा रूमल्याउँथ्यो, त्यो साँचो थियो र हो पनि । व्यवहारतः त्यही पुष्टि भएको छर्लङ्ग छ ।
माओवादीले नेपाल र नेपाली समाजको जनवादी रूपान्तरणको प्रक्रियालाई अभियानका रूपमा अघि बढाउन खोज्यो । तर यसको नेतृत्व इमान्दार र विचारवान हुन सकेन । परिआएका समस्या र सिर्जित नयाँ परिस्थिति अनुसार यसले आफूलाई नै रूपान्तरण गर्न सकेन । फलतः यो अरूकोे ग्य्राण्ड डिजाइन अनुसार चल्ने र नाच्ने पङ्क्तिमा रूपान्तरण हुँदै गयो ।
विचार विकास नहुनु, नेतृत्व भुत्ते हुनु, कार्यनीतिगत समस्या प्रबल बन्नु र कुटनीतिक पहलकदमी लिन र तदनुरूप व्यवहार गर्न नसक्नु यसका मुख्य कारण थिए । तर नेपाली काङ्ग्रेस होस् वा कम्युनिष्ट पार्टीहरू, तिनका कार्यकर्ता र शुभचिन्तक जनता भने सापेक्ष दक्ष, इमान्दार र जनतामा लोकप्रिय भने थिए ।
यी कारण नेपाली काँग्रेसको प्रजातान्त्रिक समाजवादको सामाजिक रूपान्तरणको थेसिस विफल हुन गयो । एमालेको धरातलविहीन ऐजेरूरूपी पपुलिष्ट वा लोकप्रिय बहुदलीय जनवादको थेसिस स्वतः असफल हुन पुग्यो । सारतः यो एनजीओकृत हुन पुग्यो ।
अर्कोतिर माओवादीको नेपाली नयाँ जनवादी थेसिस एक्काइसौं शताब्दीको अमूर्त र हावादारी जनवादको नाममा हावामै बिलिन हुन पुग्यो । यथार्थमा जनयुद्ध लडिए पनि रूपान्तरण हुन नसकेको नेतृत्वले गरेको बाह्य प्रभावित फगत बौद्धिक कसरतबाट पछिल्ला चरणमा बन्दै गएको विचार र कार्यबाट आकाशको फल झर्ने पनि थिएन । झरेन पनि ।
तर नेपाली समाजको रूपान्तरणको प्रक्रियालाई एक पटक नेपाली काङ्ग्रेसले बलियो गरी २००७ सालको क्रान्तिमा र माओवादीले लडखडाउँदै भए पनि पहिलो संविधान सभाको निर्वाचनमा भने समाउन पुगेका थिए । यी पहल र पहलकदमी नेपाली समाज रूपान्तरणको प्रक्रियामा सही पकड भने अवश्यै थिए ।
नेपालको प्रजातान्त्रीकरणको प्रक्रिया नेपाली काँग्रेसको पहलमा जनधारसहितको तात्कालीन क्रान्ति र संविधानसभामार्फत् जनताका हकअधिकार सुनिस्चित गर्ने कार्य माओवादीको पहलमा जनाधारसहितको जनयुद्धको बलमा भएको थियो । तर यथार्थता के हो भने २००७ सालमा नेपाली काँग्रेसले छोडेको संविधान सभामार्फत् नेपाली जनतालाई सार्वभौम बनाउने सामाजिक अग्रगामी प्रक्रियाको दायित्व माओवादीले करिब ६ दशकपछि मात्र लिन सकेको थियो ।
यति ठूलो राजनीतिक अन्तरालमा देश सामाजिक तथा राजनीतिक रूपान्तरणको भूमरीमा फनफनी घुमिरहेको थियो । सिधा गति लिन सकिरहेको थिएन । अहिले फेरि अर्को भूमरीको चक्र सुरू भएको छ । यसलाई पूरा गर्ने कार्यभार नयाँ पुस्ता र पङ्क्तिले लिन कति सक्छन् हेर्न भने बाँकी छ ।
याे अवस्थामा आफ्ना कार्यभार पूरा गर्न नसक्ने राजनीतिक पार्टीहरू पछाडि फर्केर सिर्जित नयाँ भूमरीमा बाध्यात्मक ‘भ्यागुते पौडी’ खेल्नुको विकल्प छैन । किनभने देशको भूराजनीतिक अवस्था, विश्व शक्ति केन्द्रहरूको रस्साकस्सीपूर्ण चलखेल र तात्कालिन राजनीतिक दलहरूको अविवेक र असक्षमताले मार्ग यही छनौट गरिसकेको छ ।
क्रन्दन र रोदनले केही गर्ने देखिदैन । समय निर्मम छ । गल्तीको भागिदार भइसकेका छन्, राजनीतिक पार्टी र यसका नेतृत्वहरू !
