साउन महिनाभर नेपालका धेरैजसो पण्डितहरूले (विशेषगरी हिन्दू धर्मालम्बी ब्राह्मण तथा वैदिक कर्मकाण्ड गर्नेहरू) लसुन र प्याज नखाने परम्परा छ । यसको धार्मिक, आयुर्वेदिक र साँस्कृतिक कारणहरू छन् ।
धार्मिक कारण :
साउन महिनालाई भगवान् शिवको विशेष महिना मानिन्छ । यस अवधिमा शिवको व्रत, पूजा र नियम पालन गर्ने चलन हुन्छ । व्रतको समयमा सात्विक भोजन (शुद्ध र संयमी आहार) खाने परम्परा छ, जसमा प्याज र लसुनलाई नराख्ने गरिन्छ ।
लसुन र प्याजलाई तामसिक गुण भएको मानिन्छ (जसले काम, क्रोध, आलस्य आदि बढाउँछ) । त्यसैले ब्राह्मण वा पण्डितहरूले यस्ता तामसिक पदार्थहरू छाड्ने गर्छन् ।
आयुर्वेदिक कारण :
आयुर्वेदका अनुसार लसुन र प्याजले शरीरमा गर्मी (पित्त) बढाउँछ । साउन महिनामा वर्षा ऋतुको प्रभावले पाचन प्रणाली कमजोर हुन्छ, त्यसैले मसलादार, पित्तवर्धक खानेकुरा जस्तै लसुन र प्याज नखान सल्लाह दिइन्छ । सात्विक आहारले मन, शरीर र इन्द्रियहरूलाई शान्त र स्थिर राख्छ, जुन पूजा–पाठ गर्ने व्यक्तिका लागि आवश्यक हुन्छ ।
आध्यात्मिक अनुशासन :
साउनमा ध्यान, जप, ब्रत, पूजा जस्ता आध्यात्मिक अभ्यास बढाइन्छ । यस्ता अभ्यासका क्रममा भोजन पनि संयमित र शुद्ध हुनुपर्ने मान्यता छ । लसुन र प्याजले ध्यानमा बाधा पुग्छ भन्ने विश्वास छ । यसले मन अशान्त बनाउँछ भनिन्छ ।
साँस्कृतिक परम्परा :
यो अभ्यास पुस्तौंदेखि चलिआएको हो । गुरु–शिष्य परम्पराले पनि यसलाई निरन्तरता दिएको छ । पण्डितहरूले अरूलाई पनि धार्मिक कर्ममा मार्गदर्शन गर्ने भएकाले आफै संयमित आहार खानुपर्ने मान्यता छ ।
निष्कर्ष :
साउनमा लसुन–प्याज नखाने चलन धर्म, स्वास्थ्य र अनुशासन तीनैको संयोजन हो । यो पूर्णतया निजी आस्था र परम्परामा आधारित हो, जसलाई जसले विश्वास गर्छ, उसले पालना गर्छ ।
पञ्चाङ्ग शास्त्रका पण्डित दयाराम शर्माका अनुसार साउनमा केवल आहार मात्र होइन, विचार पनि शुद्ध राख्नुपर्छ भन्ने सन्देश यो परम्पराले दिन खोजेको हो । प्याज र लसुनलाई छाड्नु त्यसको प्रतीक हो । यो स्वास्थ्य र साधनाको संयोजन हो ।
यसरी हेर्दा साउनमा लसुन र प्याज नखानु केवल धर्मको नाममा गरिएको कठोर नियम मात्र नभई, शारीरिक स्वास्थ, मानसिक अनुशासन र आध्यात्मिक शुद्धताको सन्देश दिने अभ्यास हो ।
साउन महिनामा लसुन र प्याज नखानु स्वास्थ्यको दृष्टिकोणले कत्तिको उचित छ ? भन्ने विषयमा वैज्ञानिक तथा आयुर्वेदिक आधारमा बुझ्दा दुवै पक्ष देखिन्छन् :
स्वास्थ्यका हिसाबले फाइदाजनक पक्षहरू :
१. वर्षायाममा पाचन प्रणाली कमजोर हुन्छ ।
वर्षा ऋतु (साउन महिना) मा आकाश, वायुमण्डल र जल स्रोतहरूमा प्रदूषण र जीवाणुहरूको वृद्धि हुन्छ । यो समयमा शरीरको पाचन अग्नि कमजोर हुने आयुर्वेदमा उल्लेख छ ।
लसुन–प्याज जस्ता पित्तवर्धक र तीता–कसिला खानेकुरा नखाँदा पाचन प्रणालीमा आराम मिल्छ ।
२. मानसिक सन्तुलन :
लसुन–प्याजले नर्वस सिस्टममा उत्तेजना ल्याउने कुरा धेरै अध्ययनहरूमा उल्लेख छ ।
ध्यान, व्रत वा साधनामा होमिएका मानिसका लागि यस्तो उत्तेजक खाना नखाँदा मानसिक शान्ति कायम राख्न सजिलो हुन्छ ।
३. डिटक्स (शरीर शुद्धि) का लागि उपयुक्त :
केही समय लसुन–प्याज जस्ता गन्धयुक्त र गह्रौ खानेकुरा छोड्दा शरीरलाई आराम मिल्छ । यसलाई मिताहार अभ्यास वा मौसमी शरीर शुद्धिको रूपमा पनि लिन सकिन्छ ।
तर, यस्तो गर्दा हुने कमजोरीहरू :
१. लसुन–प्याजमा औषधीय गुण हुन्छ :
लसुन र प्याजमा एण्टिब्याक्टेरियल, एण्टिफंगल र हृदय स्वास्थ्य सुधार गर्ने गुण हुन्छ ।
यिनको सेवनले रगत पातलो बनाउने, रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनेमा भूमिका खेल्छ ।
लसुन र प्याज खान लामो समयसम्म छोड्दा यी फाइदाहरू कम पाउन हुन सकिन्छ ।
२. कसैका लागि पोषण कम हुनसक्छ :
खासगरी शाकाहारीहरूका लागि लसुन–प्याज प्रोटीन र खनिजका स्रोत पनि हुन सक्छन् ।
साउनको बेला यदि अरू सन्तुलित आहार नपुगेमा कमजोरी वा थकान हुनसक्छ ।
निष्कर्ष :
छोटो समय (१ महिना) को लागि लसुन र प्याज छोड्नु स्वास्थ्यको दृष्टिले हानिकारक हुँदैन, बरु शरीरको शुद्धिको अभ्यासका रूपमा फाइदाजनक पनि हुनसक्छ । तर यदि तपाईंसँग विशेष स्वास्थ्य अवस्था (जस्तैः उच्च रक्तचाप, हृदय रोग आदि) छ भने चिकित्सकको सल्लाह अनुसार लसुन प्याजका लाभहरू उपयोग गर्न नछोड्नु राम्रो हुन्छ ।

यता साउन महिनामा लसुन र प्याज नखानुको धार्मिक पक्ष निकै गहिरो, शास्त्रीय र परम्परागत मान्यतामा आधारित छ । हिन्दू धर्म र आयुर्वेदले आहारलाई केवल शारीरिक नभई मानसिक र आध्यात्मिक विकाससँग जोडेर हेर्छ ।
धार्मिक दृष्टिकोणले लसुन–प्याज नखानुका कारणहरू :
१. सात्विकता पालनको अभ्यास :
हिन्दू धर्ममा आहारलाई तीन प्रकारमा विभाजन गरिएको छ :
सात्विक आहार (शुद्ध, शान्त, संयमी) ।
राजसिक आहार (उत्तेजक, भोगी प्रवृत्ति बढाउने) ।
तामसिक (आलस्य, क्रोध, काम, हिंसा प्रवृत्ति बढाउने) ।
लसुन र प्याजलाई प्राचीन ग्रन्थहरूमा तामसिक मानिएको छ । साउनमा विशेष व्रत, जप, ध्यान, शिव पूजन आदि हुँदा मानिसले सात्विक बन्नुपर्ने मान्यता छ ।
२. देवताका लागि शुद्धता आवश्यक हुन्छ :
हिन्दू परम्परामा पूजाको समयमा भोग चढाउने खाना निर्मल, शुद्ध र गन्धविहीन हुनुपर्छ ।
लसुन र प्याज दुर्गन्धयुक्त भएकाले देवतालाई चढाउन मिल्दैन भनिन्छ ।
३. शिवको आराधना र संयम :
साउन महिना भगवान् शिवको प्रिय महिना हो । शिव उपासकहरू साउन महनिाभर व्रत, ब्रह्मचर्य र संयम पालना गर्छन् ।
यस क्रममा लसुन–प्याज जस्ता कामोत्तेजक र इन्द्रिय उद्दीपक पदार्थहरू परित्याग गर्ने चलन छ ।
४. ग्रन्थीय प्रमाण :
मनुस्मृति, भागवत पुराण, गरुड पुराण, आदि धर्मशास्त्रमा पूजाका बेला प्याज, लसुन, च्याउ, मदिरा र मासुजस्ता वस्तु निषेध गरिएको पाइन्छ ।
उदाहरण :

“न लशुनं न प्याजं, न मांसं न मद्यं च”
(पूजामा यी चिज निषेध छन्‌)
५. आत्मिक शुद्धिको अभ्यास :
धार्मिक दृष्टिले साउन महिनालाई आत्मसंयम, इन्द्रिय निग्रह र साधनाको समय मानिन्छ ।
खाना र व्यवहार दुबैबाट शुद्ध बनाउने प्रयत्नको अङ्ग हो, प्याज–लसुन त्याग ।
निष्कर्ष :
धार्मिक हिसावले लसुन र प्याज नखानु एक प्रकारको आत्मिक अनुशासन, सात्विक जीवनशैली र ईश्वरको आराधनामा एकाग्रता कायम राख्ने अभ्यास हो । ब्रतको बेला यो पवित्रता, संयमता र ब्रह्मचर्य जीवनशैलीको प्रतीक हो ।